Wetenschappelijk verhaal

Goedaardige inspanningsgebonden hoofdpijn
Door Dr. Hans W.M. ter Berg, neuroloog te Sittard

Vader, nu 46 jaar oud, was 15 jaar lang keeper in het eerste voetbalteam van 5 Nederlandse en Belgische clubs uit de eredivisie. Als jochie van 10 jaar bemerkte hij dat steeds na ongeveer een half uur voetballen, steeds bij warm weer, zijn hoofd als het ware oververhit raakte. Als hij dan bleef voetballen trad een bonkende pijn over zijn hele hoofd op, toenemend bij meer inspanning en dan altijd met braken (cijfer 9 op schaal 1-10). Hierbij dan geen andere klachten. Als hij dan ophield bleef de heftige hoofdpijn de hele dag bestaan. Na meerdere uren slapen verdween de pijn. Pijnstillers hadden dan effect. Op 15-jarige leeftijd, spelend in het 2e jeugdelftal van een eerste divisieclub trad de hoofdpijn altijd bij de intensieve training op. Hij had dan steevast een emmer met koud water met spons naast het veld staan wat dan een tijdje verlichtend werkte. Hij voelde zich altijd onbegrepen: niemand nam zijn intense hoofdpijn serieus. Later bestond in zijn functie als keeper tijdens de wedstrijd geen hoofdpijn. Ook de spanning van de wedstrijd provoceerde de hoofdpijn niet. Nadat hij zijn loopbaan als voetbalprofessional op 35-jarige leeftijd had beëindigd traden de klachten nog wel eens op, altijd na een half uur ontspannen joggen, met name als er dan ook moeheid optrad. Tijdens seksuele activiteiten geen hoofdpijn.

Zijn dochter, nu 15 jaar oud, kreeg op 9-jarige leeftijd soortgelijke klachten tot op heden: dagelijkse bonzende hoofdpijn altijd bij inspanning, maar zonder braken zoals bij vader. De heftigheid beoordeelt zij met een cijfer 7 (schaal 1-10). Zij is dan ook moe en er bestaat lichtschuwheid. De menstruatie heeft geen invloed zoals vaak bij migraine wordt gezien. Paracetamol helpt niet. Omdat er enkele migraineverschijnselen optreden kreeg zij Topamax, een preventief middel dat bij migraine helpt en Indometacine, een zogenaamd NSAID, een pijnstiller.
Er bestaat dus blijkbaar een erfelijke aanleg in deze familie.

Van dit type hoofdpijn, namelijk de goedaardige inspanningsgebonden hoofdpijn, werd tot zeer kort geleden (2004) gedacht dat deze slechts weinig voorkomt. Vanuit de afdeling neurologie van een bekende hoofdpijnkliniek in de VS werd in dat jaar de zeldzaamheid nog eens benadrukt. Er waren in verschillende artikelen slechts kleine aantallen patiënten beschreven. Echter, kort daarvoor in 2003 verschenen er enkele artikelen uit Noorwegen en Denemarken die een heel ander licht werpen op het voorkomen van deze inspanningsgebonden hoofdpijn. Een groot epidemiologisch bevolkingsonderzoek werd verricht waaruit blijkt dat in 12% van de mensen deze hoofdpijn voorkomt. Deze kan worden onderverdeeld in een korte (minder dan 1 uur: 16%) en lange duur (meer dan 1 uur tot 1 dag: 6%) durende aanvallen.

De langer durende aanvallen kunnen met klachten gepaard gaan die ook bij migraine optreden: misselijkheid, overgeven, licht- en geluidovergevoeligheid. Zeer kortdurende pijnlijke steken (zogenoemde “jabs”) kunnen voorkomen zoals bij migraine. Meestal beginnen de klachten voor de leeftijd van 40 jaar met een gemiddelde leeftijd van 24 jaar.

De lichamelijke inspanning die leidt tot deze hoofdpijnaanvallen is zeer wisselend van aard en in ernst. Hierbij kunnen verhoogde druk in de borstkas of de buikholte (van schreeuwen, lachen tot persen voor de ontlasting), voorover buigen, allerlei andere lichamelijke activiteiten de oorzaak zijn. Ondanks het voorkomen van migraineverschijnselen was er geen enkele patiënt in deze groep met een zekere diagnose van migraine. De hoofdpijn was ook nooit aan 1 zijde, maar altijd door het hele hoofd. Wel bestond, onafhankelijk van deze inspanningsgebonden hoofdpijnaanvallen, echte migraine bij 46%, een hoog percentage. Deze patiënten hadden slechts zelden de bekende migraineklachten tijdens de inspanningsgebonden hoofdpijn.
Mogelijk dat deze inspanningsgebonden hoofdpijn een aparte uiting is van een zekere aanleg tot migraine zoals bij de bovenbeschreven vader en dochter. Iets minder dan de helft van de patiënten uit de beschreven bevolkingsgroep heeft de klachten minder dan 10 jaar, 15% zelfs meer dan 30 jaar. Van de 40% vertelt de klachten gedurende een bepaalde periode in de jeugd of jonge volwassenheid te hebben ervaren. Een effect van antimigrainemiddelen wordt niet beschreven. Een deel van de patiënten blijkt erg geholpen te worden met de pijnstiller Indometacine. Er bestaat ook een hoofdpijnvorm die tijdens seksuele activiteit waaronder ook masturbatie optreedt. Deze goedaardige inspanningsafhankelijke hoofdpijn komt bij 31 tot 40% van de patiënten met deze seksuele hoofdpijn voor.

Dr. Hans W.M. ter Berg, neuroloog
Sittard