Wetenschappelijk verhaal

Goedaardige hoofdpijn bij vrijen en masturbatie

Dr. Hans W.M. ter Berg, neuroloog, hoofdpijncentrum Sittard

Onlangs zag ik een 61 jarige vrouw op ons Hoofdpijnspreekuur die in de loop van 2 maanden tot 3 keer toe tijdens het vrijen een zeer nare ervaring had, waarvoor ze medische hulp zocht.
Er trad namelijk op het moment van het orgasme een heftige vlammende, schietende pijn op in het gebied van de nek en het achterhoofd, welke gedurende enkele minuten bleef bestaan.
In dezelfde periode trad dezelfde klacht ook tijdens masturbatie op. Zij heeft nooit eerder dergelijke klachten gehad. Zij is ook niet bekend met andere hoofdpijn types zoals migraine.
Het onderzoek leverde verder geen bijzonderheden op. Patiënte werd zoveel als mogelijk gerustgesteld terwijl ik haar een pijnstiller, Indocid retard 75 mg, meegaf om zonodig bij hernieuwde seksuele activiteit vooraf in te nemen.

Een dergelijke hoofdpijnaanval wordt wel goedaardige seksuele hoofdpijn genoemd. Er bestaan meerdere benamingen zoals coïtale hoofdpijn. Goedaardig wil zeggen: niet veroorzaakt door een hersenbloeding (subarachnoïdale bloeding) of ander aandoening in het hoofd. Hoe vaak een dergelijk hoofdpijn type voorkomt is onbekend. Er is slechts één wetenschappelijke studie die aangeeft dat 1% van de bevolking deze klachten een of meerdere keren in het leven heeft. Velen denken dat het vaker voorkomt vanwege de schroom van het melden aan de dokter vanwege het vertellen van allerlei intieme details van het vrijen. Ons seksueel beleven draagt sterk bij aan onze zogenaamde kwaliteit van het leven. Angst om een dergelijk zeer heftige hoofdpijn te ervaren tijdens het vrijen vergalt dan ook vaak de lust hier toe.
Er worden drie typen van hoofdpijn onderscheiden die tijdens seksuele activiteit kunnen optreden.
- Type 1 is een vage, matig in ernst optredende hoofd- en nekpijn welke meestal enkele minuten duurt en toeneemt bij seksuele opwinding voor het orgasme. De hoofdpijn kan tot staan worden gebracht of verminderd door de seksuele activiteit te staken of aan te passen door tijdens het vrijen een meer passieve rol te gaan spelen.
- Type 2 treedt op op het moment van het orgasme en bestaat uit een plotselinge zeer heftige, explosieve,  hoofdpijn welke als een soort “donderslag” op kan treden. De duur kan minuten tot vele uren bedragen. Vooral misselijkheid kan een bijkomend verschijnsel zijn. Dit type lijkt het meest voor te komen, een duidelijke oorzaak is meestal niet aan te geven. Sommigen denken dat een toestandsverandering van de bloedvaten in het hoofd een rol speelt, zoals bij migraine. Anderen denken dat een plotselinge drukverhoging door belemmering van de afvloed uit het hoofd een rol speelt. Echter, een dergelijke acute hoofdpijn met misselijkheid kan ook op een hersenbloeding (met name subarachnoïdale bloeding) wijzen. Hieraan moet altijd gedacht worden en vooral als er ook sprake is van nekpijn, braken, een “tijdelijke” bewustzijnsdaling, wazig zien en uitval aan een zijde van het lichaam. Direct contact met de huisarts is dan noodzakelijk.
- Type 3 wordt weinig beschreven en bestaat uit langer aanhoudende hoofdpijn na de coïtus, vaak toenemend bij overeind komen en drukverhogingen zoals plaats vind bij tillen, huilen, blazen, zingen en persen bij de stoelgang.
Deze types van benigne seksuele hoofdpijn kan in principe op elke leeftijd optreden.

Merkwaardig is dat men een levenlang een normaal seksueel leven, (bedoeld wordt zonder bijkomende, boven beschreven klachten) kan hebben gehad met dan plotseling meerdere aanvallen van deze hoofdpijn tijdens het vrijen of de masturbatie. Wel is bekend dat het eerder optreedt in relatie met andere hoofdpijn types. Zo komt bij dergelijke goedaardige sexuele hoofdpijn migraine voor bij 19-47% (variërend tussen de verschillende onderzoeken), zogenaamde benigne inspanningsafhankelijke hoofdpijn bij 31-40% terwijl spanningshoofdpijn bij ongeveer 45% voorkomt.
Slechts in een kleine groep is de hoofdpijn in verband te brengen met specifieke houdingen tijdens het vrijen. In hoeverre lichamelijke conditie een rol speelt is nooit onderzocht.
Er is wel eens beweerd dat bij veel patiënten hun seksuele activiteit in relatie met hun conditie een topprestatie moet betekenen en tot dergelijke hoofdpijn aanleiding kan geven. Zelf houd ik het meer, op een zekere mate van aanleg. Hoe intenser de vrijpartij des te heftiger de hoofdpijn kan zijn. De bekende onderzoeksgegevens zijn, zoals gemeld lang niet volledig door het zeer beperkt melden van dergelijke klachten.

In een van de wat grotere gemelde groepen blijkt 94% van de vrouwen en mannen dergelijke klachten te ondervinden bij het vrijen met de eigen partner, 35 % bij masturbatie terwijl een enkele keer deze benigne seksuele hoofdpijn optreedt tijdens een buitenechtelijke relatie. Het is vastgesteld dat bij buitenechtelijke relaties meer uitgesproken veranderingen optreden aan de hartactiviteit en het bloedvaten systeem. Zo is plotseling overlijden tijdens een buitenechtelijke relatie seksuele activiteit meerdere keren beschreven. Of dit een risico factor is is niet echt duidelijk, “vreemd gaan” is van alle tijden………
Opmerkelijk is dat dit type hoofdpijn 3 tot 4 keer zoveel bij mannen voorkomt terwijl migraine juist ongeveer driemaal zoveel bij vrouwen voorkomt.
Zoals genoemd gaat deze goedaardige seksuele hoofdpijn dus ook, samen met een zogenaamde inspanningsafhankelijke hoofdpijn, welke evenals bij migraine vaak kloppend van aard kan zijn en enkele minuten tot vele uren kan duren en meerdere kenmerken van migraine kan tonen. Veel patiënten met de goedaardige seksuele hoofdpijn zijn dus ook al bekend met een  inspanningshoofdpijn. Echter meerdere oorzakelijke factoren spelen een rol. Hierover is verder feitelijk weinig bekend.

Behandeling:
Het allerbelangrijkste is het overwinnen van de schroom om dergelijke klachten aan de huisarts te melden die dan op basis van de klachten kan beoordelen of er sprake is van een goedaardige hoofdpijn vorm of dat toch verwijzing naar de neuroloog plaats moet vinden, enerzijds ter bevestiging van de diagnose, anderzijds om de genoemde hersenbloeding uit te sluiten. Het is raadzaam bij het nog aanwezig zijn van lichte klachten seksuele activiteit nog even te staken. Zonodig kan, ter voorkoming van klachten, tevoren een pijnstiller worden genomen of een dagelijks in te nemen preventief middel zoals bij migraine. Te denken valt aan propranolol, een betablocker of Topamax een middel tegen epilepsie. Echter, het effect hiervan is lang niet zeker terwijl ook niet bekend is of andere middelen effectief zijn daar deze nooit zijn onderzocht.