Wetenschappelijk verhaal

Erfelijke aspecten van hoofdpijn

Door Dr J. Haan, neuroloog
Rijnland Ziekenhuis Leiderdorp en LUMC, Leiden

De oorzaak van veel hoofdpijnsoorten is onbekend. Er bestaan echter sterke aanwijzingen dat erfelijke factoren een rol spelen bij migraine, clusterhoofdpijn en waarschijnlijk ook spanningshoofdpijn.

- Bij migraine is het een en ander bekend over de mechanismen die tijdens de aura en hoofdpijnfase een rol spelen, maar het is onbekend waarom sommige mensen zeer veel vaker dan anderen migraineaanvallen krijgen. Men vermoedt het bestaan van een "prikkeldrempel", die bij iedereen verschillend is, en die bepaalt of en wanneer men een aanval krijgt. Deze prikkeldrempel wordt beïnvloed door "uitwendige" factoren (bijvoorbeeld het weer, drukte, hormoonschommelingen, etc), maar ook door genetische factoren. Bij familieonderzoek is gebleken dat familieleden van patiënten met migraine vaker dan verwacht ook migraine hadden. Dit effect was sterker voor migraine met aura (ongeveer 4x zo veel) dan voor migraine zonder aura (ongeveer 2x zo veel). Ook uit tweelingonderzoek is gebleken dat migraine een sterke erfelijke component heeft.
Recent onderzoek bij een zeldzame erfelijke migraine variant, de zogenaamde familiaire hemiplegische migraine, heeft inmiddels drie voor deze ziekte verantwoordelijke stukken DNA gevonden: een calcium-kanaal gen op chromosoom 19 en genen op de chromosomen 1 en 2. Het chromosoom 19 gen lijkt ook een rol te spelen bij "gewone" migraine, de rol van de andere chromosomen is bij gewone migraine nog niet onderzocht.
Het belang van deze bevindingen bestaat enerzijds uit de vergroting van inzicht in de oorzaak van migraine en anderzijds uit de mogelijkheid om (preventieve) medicijnen te ontwikkelen.

- Er is nog weinig onderzoek gedaan naar erfelijke factoren bij clusterhoofdpijn. In het verleden werd cluster hoofdpijn beschreven bij eeneiige tweelingen, en in verschillende generaties van een familie, zodat erfelijke factoren vermoed werden. Recent familieonderzoek heeft duidelijk gemaakt dat familieleden van patiënten met clusterhoofdpijn 14 x meer kans hebben op clusterhoofdpijn. Dit is een duidelijke aanwijzing voor een erfelijke component. Er is nog niet veel onderzoek gedaan naar specifieke stukken DNA die met clusterhoofdpijn geassocieerd zouden kunnen zijn.

- De oorzaak van spanningshoofdpijn is onbekend. Hoogstwaarschijnlijk wordt deze diagnose gebruikt als vergaarbak voor veel onbegrepen hoofdpijnsoorten, die niet aan de criteria voor migraine en clusterhoofdpijn voldoen. Zo kan "spanningshoofdpijn" geassocieerd zijn met spierspanning ten gevolge van een verkeerde houding, met psychische spanning, met overmatig pijnstillergebruik, etc. Het lijkt - gezien de rol die uitwendige factoren lijken te spelen -  erg onwaarschijnlijk dat spanningshoofdpijn erfelijk is, maar recent onderzoek heeft aangetoond dat familieleden van patiënten met spanningshoofdpijn toch 3 x vaker dan verwacht ook spanningshoofdpijn hebben. Dit geeft aan dat "zelfs" bij spanningshoofdpijn erfelijke factoren een rol zouden kunnen spelen. Ook bij medicatie afhankelijke hoofdpijn wordt vermoed dat erfelijke factoren een rol spelen bij het ontstaan van verslavingsgedrag (zoals bijvoorbeeld ook bij alcohol verslaving).