Wetenschappelijk verhaal

Cafeïne onttrekking als oorzaak voor weekend-hoofdpijn?

E.G.M. Couturier, neuroloog
Medisch Centrum Boerhaave, Amsterdam

Een aantal patiënten hebben juist alleen last van hoofdpijn of migraineaanvallen tijdens hun vrije dagen of gedurende het weekend. Dit probleem wordt wel eens weekendhoofdpijn genoemd. Door patiënten en misschien nog meer door hun directe omgeving wordt deze vorm van hoofdpijn als uiterst onaangenaam ervaren. Niet alleen door de hoofdpijn, maar vooral ook doordat voorgenomen pleziertjes voor het vrije weekend onverwacht niet kunnen doorgaan. Over het algemeen dacht men dat dergelijke aanvallen alleen samenhangen met persoonlijkheidskenmerken of sociaal-psychologische factoren. Dat cafeïneonttrekking hoofdpijn kan veroorzaken is tien jaar geleden voor het eerst beschreven. Hieronder ziet u enige tabellen uit dat onderzoek.

Cafeïne heeft een lange, boeiende historie. Koffie, dit duivels brouwsel, nectar der goden, was het centrale thema van de Koffiecantate, door Bach gecomponeerd als reactie op het voorgenomen verbod van Frederik de Grote op koffiegebruik in 1732. Cafeïne komt voor in ongeveer 60 species van planten; het is algemeen bekend dat koffiebonen, theebladeren, cacaozaden en kolanoten cafeïne bevatten. Waarom planten cafeïne produceren, is niet duidelijk; mogelijk is het een natuurlijk beschermend gif tegen andere organismen. Cafeïne, een methylxanthinederivaat, is in pure vorm een reukloos zijdewit kristal of poeder met een bittere smaak. Het wordt gemakkelijk geabsorbeerd in de darm en binnen enige minuten gedistribueerd; het wordt voornamelijk in de lever gemetaboliseerd en heeft een plasmahalfwaardetijd van 3 tot 6 uur. Cafeïne is een zeer algemeen gebruikte stimulans van het centraal zenuwstelsel.
Hoofdpijn is het belangrijkste cafeïneonttrekkingsverschijnsel (tabel 1). In onderzoek is gebleken dat zich bij vrijwilligers met een groot gemiddeld cafeïnegebruik al na 13 uur hoofdpijnklachten en andere onttrekkingsverschijnselen ontwikkelen, waarvan de ernst afhangt van de dosis; deze verschijnselen kunnen gedurende een week blijven bestaan.
Het gemiddeld dagelijks gebruik van cafeïne in Europa ligt in de buurt van 300 mg; in de V.S. is dit aanzienlijk lager, namelijk ongeveer 200 mg.
De voornaamste bronnen van cafeïne zijn koffie, thee en chocolade (tabel 2). Een kop koffie bevat gemiddeld 115 mg cafeïne, bijna 3 maal zoveel als een kop thee. Het wekt geen verbazing dat thee in het Verenigd Koninkrijk de voornaamste bron is en koffie in andere Europese landen, zoals Nederland (koploper wat betreft de koffieconsumptie per hoofd) en Italië.
Daarnaast bestaan er meer verborgen bronnen, die men de iatrogene bronnen zou kunnen noemen: talrijke pijnstillers bevatten cafeïne, soms tot 100 mg per tablet, het equivalent van 1 kop koffie (tabel 3). Excessief doch óók gematigd gebruik van deze middelen (bepaald niet ongewoon onder hoofdpijnpatiënten) is een belangrijke oorzaak van cafeïnemisbruik; het kan leiden tot verslaving en onttrekkingsverschijnselen. De onttrekkingshoofdpijn is vermoedelijk de voornaamste aanleiding tot verslaving. Zwitserland heeft dan ook in het begin van de jaren tachtig - na grote publiciteit over het probleem van de analgetica-nier - alle cafeïnehoudende pijnstillers uit de handel genomen.
Bij vermoeden van een overmatig cafeïne gebruik en analyse ervan is de behandeling relatief eenvoudig. Deze bestaat uit het geven van uitleg en dieetadviezen. Hierbij moet men ook weer niet doorslaan, zoals wel wordt gezien op de hoofdpijnpoliklinieken, dat een patiënt uiteindelijk helemaal geen cafeïne houdende producten meer gebruikt. Alles met mate.
De overwegend in het weekend voorkomende migraineaanvallen worden vaker bij mannen gevonden dan bij vrouwen. De meest gehoorde verklaring met betrekking tot het fenomeen 'weekendhoofdpijn' is het plotseling wegvallen van stress gedurende het weekend. Men noemt dit het “let-up phenomenon”: de ontspanning na de werkweek vol stress, zoals vaak gezien wordt bij leraren aan het begin van de schoolvakantie of bij accountants de dag na de deadline voor de inkomstenbelasting. Verandering in het slaappatroon in het weekend is ook als oorzaak aangegeven; men suggereert dat de patiënt tijdens het weekend te lang slaapt of in ieder geval langer dan gewoonlijk. Andere genoemde verklaringen voor weekendaanvallen zijn een toegenomen alcoholconsumptie aan het begin van het weekend en het missen van het ontbijt ten gevolge van het uitslapen (vasten); ook worden neurotische of andere psychogene verklaringen genoemd.
Er zijn talrijke oorzaken te noemen van voornamelijk tijdens het weekend optredende klachten van hoofdpijn of migraine. Mogelijk hangen weekendhoofdpijnaanvallen samen met cafeïneonttrekking alleen of in combinatie met een of meer van de genoemde factoren. Het is daarom raadzaam om bewust te zijn van het gebruik van cafeïnehoudende middelen. Eventueel aanwezige cafeïneonthoudingsverschijnselen kunnen dan op adequate wijze bestreden worden.